ตรวจอายุความคดี

หลายท่านเข้าใจว่ามีเวลาสิบปีเสมอ ซึ่งคลาดเคลื่อน สิบปีเป็นกำหนดทั่วไปที่ใช้เมื่อกฎหมายไม่ได้กำหนดไว้เป็นอย่างอื่น แต่เรื่องที่พบบ่อยหลายเรื่องมีเวลาสั้นกว่านั้นมาก บางเรื่องเหลือเพียงสามเดือน

เครื่องมือนี้คำนวณจากวันที่ท่านกรอก ส่วนวันเริ่มนับที่ถูกต้องเป็นข้อเท็จจริง ซึ่งอธิบายไว้ด้านล่าง คดีอาญาที่ยอมความได้มีกำหนดสองชั้นซ้อนกัน คือต้องร้องทุกข์ให้ทันสามเดือน และต้องฟ้องให้ทันอายุความด้วย

วันที่เริ่มนับ มิใช่วันที่เกิดเหตุเสมอไป

ประเด็นที่เข้าใจคลาดเคลื่อนมากที่สุดคือวันเริ่มนับ หลายเรื่องนับจากวันที่ทราบว่าเกิดเหตุและทราบตัวผู้ต้องรับผิด ซึ่งอาจห่างจากวันเกิดเหตุเป็นเดือนหรือเป็นปี เช่น ความเสียหายที่เพิ่งปรากฏภายหลัง หรือกรณีที่เพิ่งสืบทราบว่าใครเป็นผู้ก่อ วันเริ่มนับจึงเป็นเรื่องของข้อเท็จจริงที่คู่ความมักโต้แย้งกัน

เรื่องที่มีกำหนดสองชั้นซ้อนกัน

บางเรื่องกฎหมายให้เวลาสั้นนับแต่วันที่ทราบเรื่อง แต่กำหนดเพดานไว้อีกชั้นนับแต่วันเกิดเหตุ ถึงเพดานแล้วหมดสิทธิทันทีแม้เพิ่งทราบเรื่อง จึงต้องกรอกวันที่เกิดเหตุด้วยเพื่อให้เห็นทั้งสองชั้น

• ละเมิด หนึ่งปีนับแต่ทราบเรื่องและทราบตัวผู้ต้องรับผิด และไม่เกินสิบปีนับแต่วันทำละเมิด
• ลาภมิควรได้ หนึ่งปีนับแต่ทราบว่าตนมีสิทธิเรียกคืน และไม่เกินสิบปีนับแต่วันที่สิทธินั้นเกิดขึ้น
• เพิกถอนการฉ้อฉล หนึ่งปีนับแต่เจ้าหนี้ทราบเหตุ และไม่เกินสิบปีนับแต่วันทำนิติกรรมนั้น
• คดีมรดก หนึ่งปีนับแต่ทายาททราบหรือควรทราบการตาย และไม่เกินสิบปีนับแต่เจ้ามรดกถึงแก่ความตาย
• สินค้าที่ไม่ปลอดภัย สามปีนับแต่ทราบความเสียหายและทราบตัวผู้ประกอบการ และไม่เกินสิบปีนับแต่วันที่ขายสินค้านั้น

คดีอาญาที่ยอมความได้ ต้องทันทั้งสองชั้น

ความผิดที่ยอมความได้ เช่น ฉ้อโกง ยักยอก ทำให้เสียทรัพย์ และเช็คเด้ง ผู้เสียหายต้องร้องทุกข์ภายในสามเดือนนับแต่วันที่ทราบเรื่องความผิดและทราบตัวผู้กระทำ พลาดชั้นนี้แล้วคดีขาดอายุความทันที แม้ยังเหลือเวลาฟ้องอีกหลายปีก็ตาม

เมื่อร้องทุกข์ทันแล้ว ยังต้องฟ้องและนำตัวผู้กระทำมายังศาลภายในอายุความของความผิดนั้นด้วย ซึ่งนับแต่วันกระทำความผิด มิใช่นับแต่วันที่ทราบเรื่อง สองชั้นนี้เดินคู่กันและต้องทันทั้งคู่

ความผิดที่ยอมความไม่ได้

ความผิดอย่างลักทรัพย์ ปลอมเอกสาร ฉ้อโกงประชาชน และความผิดของกรรมการที่ลงข้อความเท็จในบัญชีของบริษัท ยอมความไม่ได้ จึงไม่มีกำหนดร้องทุกข์สามเดือน แต่มีอายุความฟ้องนับแต่วันกระทำความผิด ซึ่งยาวหรือสั้นตามอัตราโทษของความผิดนั้น โทษจำคุกเกินหนึ่งปีถึงเจ็ดปีมีอายุความสิบปี ส่วนโทษจำคุกเกินหนึ่งเดือนถึงหนึ่งปีมีอายุความห้าปี

เช็คหนึ่งใบมีกำหนดเวลาสามชุด

เช็คที่ธนาคารปฏิเสธการจ่ายเงินทำให้เกิดสิทธิสองทางพร้อมกัน คือฟ้องทางแพ่งเรียกเงินตามเช็ค และดำเนินคดีอาญากับผู้ออกเช็ค แต่ละทางมีกำหนดเวลาของตนเอง และไม่ได้เริ่มนับวันเดียวกัน

• ทางแพ่ง ผู้ทรงฟ้องผู้สั่งจ่ายได้ภายในหนึ่งปี นับแต่วันที่ลงในเช็ค ซึ่งเป็นวันที่ตั๋วเงินถึงกำหนด มิใช่วันที่ธนาคารปฏิเสธ
• ทางอาญา ต้องร้องทุกข์ภายในสามเดือน นับแต่วันที่ธนาคารปฏิเสธการจ่ายเงิน เพราะเป็นวันที่ผู้ทรงทราบเรื่องความผิด ชุดนี้สั้นที่สุดและเป็นชุดที่ทำให้เสียสิทธิบ่อยที่สุด
• ทางอาญา เมื่อร้องทุกข์ทันแล้ว ยังต้องฟ้องและได้ตัวผู้ออกเช็คมายังศาลภายในห้าปี นับแต่วันกระทำความผิด ซึ่งถือเอาวันที่ลงในเช็คอันเป็นวันออกเช็ค

ข้อที่ทำให้เสียสิทธิบ่อยที่สุดคือการยอมให้ลูกหนี้นำเช็คเข้าบัญชีใหม่อีกครั้ง การปฏิเสธครั้งหลังมิได้ทำให้เกิดความผิดใหม่ และมิได้ทำให้กำหนดสามเดือนเริ่มนับใหม่ ยังคงนับจากการปฏิเสธครั้งแรกเสมอ

อีกข้อหนึ่งคือการรอผลหนังสือบอกกล่าว กฎหมายกำหนดว่าถ้าผู้ออกเช็คใช้เงินภายในสามสิบวัน นับแต่วันที่ได้รับหนังสือบอกกล่าว ให้ถือว่าคดีเลิกกัน กำหนดสามสิบวันนี้เดินคู่ขนานไปกับกำหนดสามเดือน และไม่ได้ทำให้กำหนดสามเดือนหยุดเดิน การรอจนครบสามสิบวันก่อนจึงค่อยร้องทุกข์จึงเสี่ยงมาก ควรร้องทุกข์ไว้ก่อน

เหตุที่ทำให้ระยะเวลาเริ่มนับใหม่

ในคดีแพ่ง ระยะเวลาที่ล่วงไปแล้วอาจสะดุดหยุดลงและเริ่มนับใหม่ หากลูกหนี้ยอมรับว่าเป็นหนี้ เช่น ทำหนังสือรับสภาพหนี้ ผ่อนชำระบางส่วน หรือส่งข้อความยอมรับว่ายังติดค้างอยู่ รวมถึงเมื่อเจ้าหนี้ยื่นฟ้องคดี แต่การยอมรับหนี้ต้องเกิดขึ้นก่อนพ้นกำหนด หากพ้นกำหนดไปแล้วจึงชำระบางส่วน ย่อมไม่ทำให้เริ่มนับใหม่ แต่จะเข้าเรื่องรับสภาพความรับผิดซึ่งมีกำหนดสองปีของตนเอง

ส่วนคดีอาญาไม่มีหลักสะดุดหยุดลงอย่างคดีแพ่ง การร้องทุกข์ไม่ทำให้อายุความฟ้องหยุดเดิน อายุความจะหยุดต่อเมื่อได้ฟ้องคดีและได้ตัวผู้กระทำมาอยู่ในอำนาจศาลแล้วเท่านั้น เพียงออกหมายจับยังไม่พอ

เรื่องที่เข้าใจผิดกันบ่อย

• เช็คมีกำหนดเวลาสามชุดที่นับคนละวัน อธิบายไว้เป็นหัวข้อหนึ่งด้านล่าง ผู้ทรงเช็คที่จำวันผิดชุดมักเสียสิทธิทั้งที่ยังเหลือเวลาในอีกชุดหนึ่ง
• การขายสินค้าหรือรับจ้างให้ลูกค้าที่นำไปใช้ในกิจการของเขาเอง ไม่ได้อยู่ในกำหนดสองปี แต่เป็นห้าปี ซึ่งเป็นกรณีส่วนใหญ่ของการค้าระหว่างธุรกิจ
• ละเมิดที่เป็นความผิดอาญาด้วย เช่น ยักยอกหรือฉ้อโกง ให้ใช้อายุความทางอาญาที่ยาวกว่ามาบังคับ มิใช่หนึ่งปี
• สิทธิตามคำพิพากษามีอายุความสิบปี ซึ่งเป็นคนละเรื่องกับระยะเวลาบังคับคดีสิบปี ตามกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง ที่นับแต่วันมีคำพิพากษาของศาลชั้นที่สุดและสะดุดหยุดลงไม่ได้
• อายุความมิใช่เรื่องที่ศาลยกขึ้นเองได้ ลูกหนี้ต้องยกขึ้นต่อสู้ แต่ในทางปฏิบัติคู่ความที่มีทนายความย่อมยกขึ้นเสมอ

อ่านเพิ่มเติม

• บทความ อายุความคดีที่พบบ่อย
• เครื่องมือ คำนวณดอกเบี้ยผิดนัด
• บริการ คดีแพ่ง

ดูเครื่องมือทั้งหมด