อายุความ กำหนดเวลาที่ทำให้คดีสิ้นสุดลงก่อนเริ่มต้น

เหตุที่พบบ่อยที่สุดที่คดีซึ่งมีโอกาสชนะกลับไม่อาจฟ้องร้องได้ มิใช่เพราะพยานหลักฐานไม่ดี แต่เพราะระยะเวลาล่วงพ้นกำหนดไประหว่างที่ยังไม่ตัดสินใจว่าจะฟ้องคดีหรือไม่ หรือระหว่างรอให้อีกฝ่ายกลับมาเจรจา

เมื่อพ้นกำหนดแล้ว อีกฝ่ายเพียงยกข้อนี้ขึ้นต่อสู้ ศาลย่อมต้องยกฟ้อง โดยมิต้องพิจารณาว่าฝ่ายใดถูกหรือผิด ด้วยเหตุนี้สำนักงานจึงตรวจสอบเรื่องระยะเวลาเป็นอันดับแรกเสมอ ก่อนพิจารณาประเด็นอื่นทั้งหมด

แต่ละเรื่องมีอายุความกี่ปี

เป็นที่เข้าใจกันโดยทั่วไปว่ามีเวลาสิบปีเสมอ ซึ่งเป็นความเข้าใจที่คลาดเคลื่อนและอาจทำให้เสียสิทธิ สิบปีเป็นกำหนดทั่วไปที่ใช้เมื่อกฎหมายไม่ได้กำหนดไว้เป็นอย่างอื่น แต่เรื่องที่พบบ่อยที่สุดหลายเรื่องกลับมีระยะเวลาสั้นกว่านั้นมาก

• ค่าเสียหายจากอุบัติเหตุหรือการกระทำโดยประมาท มีเวลาเพียงหนึ่งปี นับแต่วันที่ท่านทราบเรื่องและทราบตัวผู้ต้องรับผิด และไม่ว่ากรณีใดต้องไม่เกินสิบปีนับแต่วันที่ทำละเมิด
• สินค้าที่ซื้อมาแล้วชำรุดบกพร่อง มีเวลาหนึ่งปีนับแต่วันที่พบความชำรุด
• เช็คที่ธนาคารปฏิเสธการจ่ายเงิน มีเวลาหนึ่งปีนับแต่วันที่เช็คถึงกำหนด
• เรื่องมรดก มีเวลาหนึ่งปีนับแต่เจ้ามรดกถึงแก่ความตาย หรือนับแต่วันที่ทายาททราบการตาย และไม่ว่ากรณีใดต้องไม่เกินสิบปีนับแต่เจ้ามรดกถึงแก่ความตาย
• ร้านค้าหรือผู้ประกอบการเรียกเก็บค่าสินค้าหรือค่าจ้างทำของ มีเวลาสองปี มิใช่สิบปี แต่ถ้าลูกหนี้ซื้อไปเพื่อใช้ในกิจการของตนเอง ขยายเป็นห้าปี
• ดอกเบี้ยที่ค้างชำระ มีเวลาห้าปี
• การผิดสัญญาทั่วไปที่ไม่เข้าข้อยกเว้นข้างต้น จึงจะมีเวลาสิบปี

มีข้อยกเว้นที่ควรทราบไว้ข้อหนึ่ง หากการกระทำที่ทำให้ท่านเสียหาย เป็นความผิดอาญาซึ่งมีกำหนดเวลายาวกว่ากำหนดหนึ่งปีข้างต้น ให้ใช้กำหนดเวลาที่ยาวกว่านั้นแทน ผู้ที่เห็นว่าเลยหนึ่งปีไปแล้วจึงไม่ควรสรุปเองว่าหมดสิทธิ

คดีอาญาบางประเภทที่ยอมความได้ เช่น ฉ้อโกงหรือยักยอกระหว่างเอกชน ผู้เสียหายต้องร้องทุกข์ภายในสามเดือนนับแต่ทราบเรื่องและทราบตัวผู้กระทำความผิด ระยะเวลาสามเดือนสั้นจนหลายท่านเสียสิทธิไประหว่างรวบรวมเอกสาร

อายุความเริ่มนับวันไหน

ประเด็นที่มีความเข้าใจคลาดเคลื่อนมากที่สุดคือวันเริ่มนับ กฎหมายมิได้นับจากวันที่เกิดเหตุเสมอไป แต่หลายเรื่องนับจากวันที่ท่านทราบว่าเกิดเหตุใดขึ้น และทราบตัวผู้ต้องรับผิด ซึ่งอาจห่างกันเป็นเดือนหรือเป็นปี

ตัวอย่างเช่น ความเสียหายที่เพิ่งปรากฏหลังผ่านไปนาน หรือกรณีที่เพิ่งสืบทราบภายหลังว่าใครเป็นผู้ก่อความเสียหาย วันเริ่มนับจึงเป็นเรื่องของข้อเท็จจริง และเป็นประเด็นที่คู่ความมักโต้แย้งกันในศาล

อีกประการหนึ่งที่ควรทราบคือ หนี้ที่ผ่อนชำระเป็นงวด แต่ละงวดอาจมีกำหนดเวลาของตัวเอง บางงวดจึงขาดอายุความไปแล้วในขณะที่งวดหลัง ๆ ยังเรียกได้อยู่

อายุความสะดุดหยุดลงเมื่อใด

ระยะเวลาที่ล่วงไปแล้วอาจสะดุดหยุดลงและเริ่มนับใหม่ หากลูกหนี้ยอมรับว่าเป็นหนี้ เช่น ทำหนังสือรับสภาพหนี้ ผ่อนชำระบางส่วน หรือส่งข้อความยอมรับว่าติดค้างอยู่ รวมถึงเมื่อเจ้าหนี้ยื่นฟ้องคดี

แต่มีเงื่อนไขสำคัญคือ การยอมรับหนี้ต้องเกิดขึ้นก่อนพ้นกำหนดระยะเวลา หากพ้นกำหนดไปแล้วจึงชำระบางส่วน ย่อมไม่ทำให้ระยะเวลาเริ่มนับใหม่ และเงินที่ชำระไปแล้วก็เรียกคืนไม่ได้

ใกล้ขาดอายุความแล้ว ต้องทำอะไร

• บันทึกวันที่ท่านทราบเรื่องเป็นครั้งแรก และวันที่ทราบตัวผู้ต้องรับผิด สองวันนี้สำคัญกว่าวันที่เกิดความเสียหาย
• เก็บพยานหลักฐานที่ยืนยันวันดังกล่าวไว้ เช่น ข้อความสนทนา ใบแจ้งหนี้ ใบเสร็จ เวชระเบียน หรือบันทึกประจำวันของตำรวจ
• ให้ทนายความตรวจสอบว่าเรื่องของท่านอยู่ในกำหนดเวลาใด ก่อนจะเสียค่าใช้จ่ายในเรื่องอื่น เป็นคำถามที่ตอบได้ในเวลาอันสั้น แต่ชี้ขาดว่าการดำเนินการต่อไปคุ้มค่าหรือไม่

หากไม่แน่ใจ ให้ถือวันที่เร็วที่สุดเท่าที่เป็นไปได้ไว้ก่อน การตรวจสอบแต่เนิ่น ๆ แล้วพบว่ายังมีเวลาเหลือ ย่อมดีกว่าการรอจนพ้นกำหนด

ข้อมูลในบทความนี้เป็นความรู้ทั่วไป มิใช่ความเห็นทางกฎหมายสำหรับเรื่องของท่าน กำหนดเวลาพิจารณาจากข้อเท็จจริงเป็นราย ๆ ไป และมีข้อยกเว้นหลายกรณี หากเห็นว่าระยะเวลาใกล้ครบกำหนด โปรดติดต่อสำนักงานพร้อมวันที่ที่เกี่ยวข้อง