เมื่อเจ้าของทรัพย์ถึงแก่ความตาย ทรัพย์สินตกทอดแก่ทายาททันทีตามกฎหมายก็จริง แต่ในทางปฏิบัติ ธนาคารจะไม่ให้ถอนเงิน และสำนักงานที่ดินจะไม่รับจดทะเบียนโอน จนกว่าจะมีคำสั่งศาลตั้งผู้จัดการมรดก ครอบครัวจำนวนมากจึงพบว่าทรัพย์สินถูกแช่ไว้หลายเดือนโดยไม่ทราบว่าต้องทำอย่างไร
กำหนดเวลาที่ต้องระวังคือ สิทธิเรียกร้องเกี่ยวกับมรดกมีกำหนดหนึ่งปีนับแต่วันที่ทายาททราบการตาย ทายาทที่ถูกกันออกจากกองมรดก หรือทายาทที่อยู่ต่างประเทศและทราบเรื่องช้า จึงเสียสิทธิไปโดยไม่ทันตั้งตัว
สำนักงานรับงานทั้งการจัดทำพินัยกรรมไว้ล่วงหน้า การยื่นคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดก การแบ่งมรดก และการดำเนินคดีเมื่อทายาทไม่อาจตกลงกันได้
ลำดับที่ต้องดำเนินการ
- ขอใบมรณบัตร และตรวจว่าเจ้ามรดกทำพินัยกรรมไว้หรือไม่
- สำรวจทรัพย์สินและหนี้สินของเจ้ามรดกให้ครบ ทั้งที่ดิน บัญชีธนาคาร หุ้นในบริษัท รถ และประกันชีวิต
- ตรวจว่าใครเป็นทายาทตามกฎหมายบ้าง ซึ่งมีลำดับที่กฎหมายกำหนดไว้ และคู่สมรสมีส่วนแบ่งของตนต่างหากจากลำดับทายาท
- ยื่นคำร้องต่อศาลขอตั้งผู้จัดการมรดก พร้อมหนังสือยินยอมของทายาทรายอื่น ซึ่งทำให้กระบวนการเร็วขึ้นมาก
- เมื่อได้รับคำสั่งศาลแล้ว จึงดำเนินการกับธนาคารและสำนักงานที่ดินได้
- แบ่งมรดกตามพินัยกรรมหรือตามส่วนที่กฎหมายกำหนด แล้วจัดทำบัญชีให้ทายาททราบ
พินัยกรรมที่ทำไว้แล้วใช้ได้จริง
พินัยกรรมที่ทำผิดแบบ ตกเป็นโมฆะทั้งฉบับ และผลคือทรัพย์สินถูกแบ่งตามลำดับทายาทตามกฎหมายแทน ซึ่งมักไม่ตรงกับที่เจ้าของทรัพย์ตั้งใจไว้
- แบบที่ใช้กันมากที่สุดคือทำเป็นหนังสือ ลงวันเดือนปี ผู้ทำพินัยกรรมลงลายมือชื่อต่อหน้าพยานอย่างน้อยสองคนพร้อมกัน และพยานลงลายมือชื่อรับรองในขณะนั้น
- ผู้รับทรัพย์ตามพินัยกรรมและคู่สมรสของผู้นั้น เป็นพยานไม่ได้ ข้อนี้ทำให้พินัยกรรมในครอบครัวเสียไปบ่อยที่สุด
- ระบุตัวทรัพย์และตัวผู้รับให้ชัดเจน ไม่ใช้ถ้อยคำกำกวม
- ตั้งผู้จัดการมรดกไว้ในพินัยกรรมด้วย ช่วยลดขั้นตอนและข้อโต้แย้งได้มาก
- ทบทวนเมื่อสถานะครอบครัวเปลี่ยน ทั้งสมรส หย่า และมีบุตรเพิ่ม
กรณีที่มีทรัพย์สินหรือทายาทอยู่ต่างประเทศ
พินัยกรรมที่ทำในประเทศไทยอาจไม่ครอบคลุมทรัพย์สินในต่างประเทศ และในทางกลับกัน ทรัพย์สินที่อยู่คนละประเทศอาจต้องใช้พินัยกรรมคนละฉบับ ซึ่งต้องเขียนให้ไม่ยกเลิกกันเอง ส่วนทายาทที่อยู่ต่างประเทศดำเนินการผ่านหนังสือมอบอำนาจได้ แต่ต้องผ่านการรับรองตามที่หน่วยงานปลายทางกำหนด
เอกสารที่ควรเตรียมมา
- ใบมรณบัตร ทะเบียนบ้านของเจ้ามรดก และบัตรประจำตัวประชาชน
- พินัยกรรมฉบับจริง ถ้ามี
- เอกสารแสดงกรรมสิทธิ์ในทรัพย์สินทุกรายการ
- ทะเบียนบ้านและบัตรประจำตัวของทายาททุกคน
- ทะเบียนสมรสหรือทะเบียนหย่าของเจ้ามรดก และสูติบัตรของบุตร
ข้อมูลในหน้านี้เป็นความรู้ทั่วไป มิใช่ความเห็นทางกฎหมายสำหรับเรื่องของท่าน ลำดับทายาทและส่วนแบ่งขึ้นอยู่กับข้อเท็จจริงของแต่ละครอบครัว และมีกำหนดเวลาหนึ่งปีที่พลาดแล้วแก้ไขย้อนหลังไม่ได้