อาคารเสียหายหรือมีคนบาดเจ็บ วิศวกรต้องรับผิดแค่ไหน

วิศวกรเป็นผู้ลงลายมือชื่อรับรองแบบและรายการคำนวณ และเป็นผู้ควบคุมงานที่มีชื่ออยู่ในเอกสารขออนุญาตก่อสร้าง เมื่อเกิดความเสียหาย ผู้เสียหาย เจ้าของโครงการ และเจ้าหน้าที่รัฐ จึงมักเริ่มตรวจสอบจากลายมือชื่อเหล่านี้ก่อน

บทความนี้อธิบายว่าวิศวกรอาจต้องรับผิดทางใดบ้าง แต่ละทางพิจารณาจากอะไร และวิศวกรควรเตรียมป้องกันตนเองอย่างไร ตั้งแต่ก่อนรับงาน

วิศวกรอาจต้องรับผิดทางไหนบ้าง

• ทางแพ่ง ชดใช้ค่าเสียหายให้ผู้ว่าจ้าง เจ้าของอาคาร หรือบุคคลภายนอกที่ได้รับความเสียหาย
• ทางอาญา เมื่อออกแบบหรือควบคุมงานไม่ตรงตามหลักวิชาชีพจนน่าจะเกิดอันตราย แม้ยังไม่มีผู้บาดเจ็บ และหนักขึ้นเมื่อมีผู้บาดเจ็บสาหัสหรือเสียชีวิต
• ทางวิชาชีพ ถูกร้องเรียนต่อสภาวิศวกร ซึ่งอาจมีผลถึงการพักใช้หรือเพิกถอนใบอนุญาตประกอบวิชาชีพ

ทั้งสามทางแยกจากกัน ผลของทางหนึ่งไม่ได้ทำให้อีกทางหนึ่งสิ้นไป เช่น ตกลงชดใช้ค่าเสียหายทางแพ่งแล้ว ก็ยังอาจถูกดำเนินคดีอาญา หรือถูกสอบสวนทางวิชาชีพต่อได้

ความรับผิดทางแพ่ง ใครเรียกจากวิศวกรได้

ผู้ว่าจ้างที่ทำสัญญากับวิศวกรโดยตรง เรียกค่าเสียหายได้ตามสัญญา เมื่อแบบหรือการควบคุมงานไม่เป็นไปตามที่ตกลงหรือมาตรฐานวิชาชีพ ส่วนบุคคลภายนอกที่ไม่มีสัญญากับวิศวกร เช่น ผู้ซื้ออาคาร ผู้เช่า หรือเจ้าของบ้านข้างเคียง เรียกได้ในฐานะละเมิด ถ้าพิสูจน์ได้ว่าวิศวกรทำโดยประมาทเลินเล่อ และความประมาทนั้นทำให้เกิดความเสียหาย

กรณีวิศวกรเป็นลูกจ้างของบริษัทออกแบบหรือบริษัทรับเหมา บริษัทนายจ้างต้องร่วมรับผิดกับวิศวกรในละเมิดที่วิศวกรทำไปในทางการที่จ้าง และเมื่อบริษัทชดใช้ไปแล้ว มีสิทธิไล่เบี้ยเอาจากวิศวกรผู้ทำละเมิดได้

ประเด็นที่ศาลมักพิจารณาคือ วิศวกรทำตามมาตรฐานที่วิศวกรในสาขาเดียวกันพึงทำหรือไม่ เช่น ใช้ข้อมูลเจาะสำรวจดินที่เพียงพอหรือไม่ คำนวณตามมาตรฐานที่ใช้อยู่หรือไม่ และเข้าตรวจงานในขั้นตอนสำคัญจริงหรือไม่

วิศวกรต้องรับผิดทางอาญาเมื่อไหร่ ต้องรอให้มีคนเจ็บก่อนไหม

ไม่ต้องรอ กฎหมายอาญามีความผิดเฉพาะสำหรับผู้มีวิชาชีพออกแบบ ควบคุม หรือทำการก่อสร้างอาคาร ที่ไม่ปฏิบัติตามหลักเกณฑ์หรือวิธีการอันพึงกระทำ โดยประการที่น่าจะเป็นเหตุให้เกิดอันตรายแก่บุคคลอื่น ความผิดนี้เกิดขึ้นเมื่อการกระทำนั้นน่าจะก่อให้เกิดอันตราย ไม่จำเป็นต้องมีผู้บาดเจ็บก่อน

ศาลฎีกาเคยลงโทษวิศวกรสองคนในคดีอาคารที่ทำการไปรษณีย์พังลงมา วิศวกรผู้ออกแบบทำแบบไม่มีรายละเอียดรอยต่อระหว่างคานกับหัวเสา แล้วปล่อยให้ผู้รับเหมาเขียนแบบรายละเอียดเอง ส่วนวิศวกรผู้ควบคุมงานซึ่งมีหน้าที่ควบคุมทุกวัน กลับให้คนที่ไม่ใช่วิศวกรคุมงานแทน และตนเองเข้าไซต์งานเพียงเดือนละครั้ง ศาลเห็นว่าทั้งสองคนไม่ปฏิบัติตามหลักวิชาชีพ จึงมีความผิด และในคดีเดียวกันนั้น คณะกรรมการของสภาวิศวกรยังสั่งพักใบอนุญาตของผู้ออกแบบหกเดือนด้วย

ถ้าความผิดพลาดนั้นเป็นเหตุให้ผู้อื่นได้รับอันตรายสาหัสหรือถึงแก่ความตาย วิศวกรอาจถูกดำเนินคดีฐานกระทำโดยประมาทเป็นเหตุให้ผู้อื่นได้รับอันตรายสาหัส หรือถึงแก่ความตายเพิ่มขึ้นด้วย ความผิดฐานประมาทไม่ต้องมีเจตนา เพียงพิสูจน์ได้ว่าวิศวกรไม่ใช้ความระมัดระวัง ซึ่งบุคคลในภาวะเช่นนั้นจักต้องมีตามวิสัยและพฤติการณ์ และวิศวกรอาจใช้ความระมัดระวังเช่นว่านั้นได้แต่หาได้ใช้ให้เพียงพอไม่

คำว่าวิสัยและพฤติการณ์ในกรณีของวิศวกร หมายถึงมาตรฐานของผู้มีวิชาชีพ ไม่ใช่มาตรฐานของคนทั่วไป วิศวกรจึงถูกคาดหวังความระมัดระวังสูงกว่า ในเรื่องที่อยู่ในความรู้ของวิชาชีพ ทางแพ่งใช้คำว่าประมาทเลินเล่อ ส่วนทางอาญาใช้คำว่าประมาท แต่ทั้งสองทางวัดจากมาตรฐานของวิชาชีพเหมือนกัน

เมื่อมีเหตุอาคารพังหรือมีผู้เสียชีวิต พนักงานสอบสวนจะเรียกเอกสารแบบ รายการคำนวณ และบันทึกการควบคุมงานทันที วิศวกรควรปรึกษาทนายความก่อนให้ถ้อยคำครั้งแรก เพราะถ้อยคำนั้นจะอยู่ในสำนวนตลอดคดี

สภาวิศวกรลงโทษอะไรได้บ้าง

วิศวกรรมควบคุมเป็นงานที่ต้องมีใบอนุญาตตามกฎหมายว่าด้วยวิศวกร ผู้เสียหายหรือผู้พบเห็นการประพฤติผิดจรรยาบรรณ ร้องเรียนต่อสภาวิศวกรได้ ผลอาจเป็นการตักเตือน ภาคทัณฑ์ พักใช้ หรือเพิกถอนใบอนุญาต สำหรับวิศวกรที่ประกอบวิชาชีพเป็นหลัก การถูกพักใช้ใบอนุญาตกระทบรายได้โดยตรง และกระทบชื่อเสียงยาวนานกว่าคดีแพ่ง

การชี้แจงต่อสภาวิศวกรควรสอดคล้องกับข้อต่อสู้ในคดีแพ่งและคดีอาญา ถ้อยคำที่ให้ไว้ในทางหนึ่งอาจถูกนำไปใช้ในอีกทางหนึ่ง

ลงชื่อเป็นผู้ควบคุมงาน แต่ไม่ได้เข้าไซต์งาน ต้องรับผิดไหม

นี่เป็นความเสี่ยงที่พบบ่อยที่สุด วิศวกรบางรายให้ใช้ชื่อเป็นผู้ควบคุมงาน ในเอกสารขออนุญาตก่อสร้าง โดยไม่ได้เข้าไปควบคุมงานจริง เมื่อเกิดความเสียหาย การไม่ได้เข้าไซต์งานไม่ได้ทำให้พ้นความรับผิด ตรงกันข้าม กลับเป็นหลักฐานว่าไม่ได้ใช้ความระมัดระวังตามหน้าที่

ศาลฎีกาเคยวินิจฉัยว่า วิศวกรที่ทำหนังสือยินยอมเป็นผู้ควบคุมงาน จนเจ้าพนักงานท้องถิ่นออกใบอนุญาตก่อสร้างให้ มีหน้าที่ต้องไปควบคุมงาน เมื่อละเลยไม่ไปจนอาคารสร้างผิดแบบที่ได้รับอนุญาต วิศวกรจะอ้างว่าการสร้างผิดแบบไม่ใช่การกระทำของตนไม่ได้ และถือว่าร่วมกระทำความผิดฐานจัดให้มีการก่อสร้างผิดแบบตามกฎหมายควบคุมอาคาร

ถ้าเลิกควบคุมงานระหว่างทาง ควรแจ้งการบอกเลิกเป็นหนังสือถึงเจ้าของโครงการ และแจ้งเจ้าพนักงานท้องถิ่นตามขั้นตอนของกฎหมายควบคุมอาคาร เพื่อให้ชื่อของตนหลุดจากงานที่ไม่ได้ควบคุมแล้ว

วิศวกรควรป้องกันตัวเองอย่างไร

• ทำสัญญาจ้างเป็นหนังสือ ระบุขอบเขตงานให้ชัดว่าออกแบบส่วนใด ควบคุมงานขั้นตอนใด และไม่รับผิดชอบส่วนใด
• เก็บข้อมูลที่ใช้ออกแบบ เช่น ผลเจาะสำรวจดิน และเหตุผลของการเลือกวิธีคำนวณ
• บันทึกการเข้าตรวจงานทุกครั้ง พร้อมภาพถ่ายและข้อสังเกตที่แจ้งผู้รับเหมา
• เมื่อผู้รับเหมาหรือเจ้าของงานสั่งเปลี่ยนแบบหรือวัสดุ ให้ขอเป็นลายลักษณ์อักษร และบันทึกความเห็นของตนไว้ ถ้าไม่เห็นด้วย
• พิจารณาทำประกันภัยความรับผิดทางวิชาชีพ ให้วงเงินเหมาะกับขนาดงานที่รับ
• ไม่ลงลายมือชื่อในเอกสารของงานที่ไม่ได้ทำหรือไม่ได้ควบคุมจริง

ข้อมูลในบทความนี้เป็นความรู้ทั่วไป มิใช่ความเห็นทางกฎหมายสำหรับเรื่องของท่าน ความรับผิดของวิศวกรขึ้นอยู่กับสัญญา ขอบเขตงาน และข้อเท็จจริงเป็นราย ๆ ไป หากมีเหตุความเสียหายเกิดขึ้นแล้ว ควรปรึกษาทนายความก่อนให้ถ้อยคำ ต่อพนักงานสอบสวน บริษัทประกัน หรือสภาวิศวกร