คนไร้ความสามารถ คนเสมือนไร้ความสามารถ ใครจัดการทรัพย์สินแทน

ภาวะสมองเสื่อม โรคหลอดเลือดสมอง หรืออุบัติเหตุ ทำให้ผู้สูงอายุจำนวนมากดูแลทรัพย์สินของตนเองไม่ได้ ปัญหาทางกฎหมายเกิดขึ้นทันที เพราะบัญชีเงินฝาก ที่ดิน และหุ้น ยังเป็นชื่อของผู้ป่วย กฎหมายมิได้ให้บุตรมีอำนาจจัดการทรัพย์สินของบิดามารดา เพียงเพราะเป็นครอบครัวหรือเป็นผู้ดูแลอยู่ ผู้ที่จะจัดการแทนได้ต้องได้รับแต่งตั้งจากศาล

ครอบครัวที่มีทรัพย์สินมาก หรือผู้ป่วยเป็นกรรมการบริษัท จะได้รับผลกระทบเร็วกว่า ค่ารักษาพยาบาลต้องจ่ายทุกเดือน บริษัทต้องมีผู้ลงนามในเอกสาร และระหว่างที่ยังไม่มีผู้ใดได้รับแต่งตั้ง ทรัพย์สินอาจถูกโอนออกไปโดยที่ผู้ป่วยไม่เข้าใจว่ากำลังลงชื่อในเอกสารใด การยื่นคำร้องต่อศาลแต่เนิ่น ๆ จึงป้องกันได้ทั้งความล่าช้าและข้อพิพาทในครอบครัว

คนไร้ความสามารถกับคนเสมือนไร้ความสามารถ ต่างกันอย่างไร

กฎหมายแบ่งไว้สองระดับตามความรุนแรงของอาการ ทั้งสองระดับต้องมีคำสั่งศาล และคำสั่งนั้นต้องประกาศในราชกิจจานุเบกษา

• คนไร้ความสามารถ คือบุคคลวิกลจริตที่ศาลสั่ง เช่น ผู้ป่วยสมองเสื่อมระยะรุนแรง หรือผู้ป่วยที่ไม่รู้สึกตัว ต้องอยู่ในความอนุบาล ผู้อนุบาลเป็นผู้ทำนิติกรรมแทนทั้งหมด นิติกรรมที่คนไร้ความสามารถทำเองถูกบอกล้างได้
• คนเสมือนไร้ความสามารถ คือผู้ที่มีกายพิการ จิตฟั่นเฟือนไม่สมประกอบ ติดสุรายาเมา ประพฤติสุรุ่ยสุร่ายเป็นอาจิณ หรือมีเหตุทำนองเดียวกัน จนจัดการงานของตนเองไม่ได้ หรืออาจทำให้ทรัพย์สินของตนหรือครอบครัวเสียหาย ต้องอยู่ในความพิทักษ์ ยังทำนิติกรรมทั่วไปได้เอง แต่เรื่องสำคัญต้องได้รับความยินยอมจากผู้พิทักษ์ก่อน

เรื่องสำคัญที่คนเสมือนไร้ความสามารถต้องได้รับความยินยอม ได้แก่ นำทรัพย์สินไปลงทุน กู้ยืมหรือให้กู้ยืมเงิน ค้ำประกัน ให้เช่าอสังหาริมทรัพย์เกินสามปี ให้ทรัพย์สินโดยเสน่หาเกินสมควร ซื้อขายที่ดิน ก่อสร้างหรือซ่อมแซมอาคารครั้งใหญ่ ฟ้องคดี และประนีประนอมยอมความ การใดที่ทำโดยไม่ได้รับความยินยอมถูกบอกล้างได้ ถ้าผู้ป่วยติดเตียงจนทำเรื่องเหล่านี้ด้วยตนเองไม่ได้ ศาลจะสั่งให้ผู้พิทักษ์เป็นผู้ทำแทนก็ได้

ยื่นคำร้องขอให้เป็นคนไร้ความสามารถ ใครยื่นได้ และใครเป็นผู้อนุบาล

ผู้มีสิทธิยื่นคำร้อง ได้แก่ คู่สมรส บิดามารดาหรือปู่ย่าตายาย บุตรหรือหลาน ผู้ปกครองหรือผู้พิทักษ์ ผู้ซึ่งดูแลผู้ป่วยอยู่ และพนักงานอัยการ คำร้องนี้เป็นคดีที่ไม่มีข้อพิพาท ยื่นต่อศาลเยาวชนและครอบครัวที่มีเขตอำนาจ ศาลจะนัดไต่สวน และอาจเรียกแพทย์หรือพยานอื่นมาสืบเองได้ตามที่เห็นจำเป็น หากไม่มีญาติคนใดคัดค้าน การไต่สวนมักใช้เวลาไม่นาน

ถ้าผู้ป่วยมีคู่สมรส กฎหมายให้คู่สมรสเป็นผู้อนุบาลหรือผู้พิทักษ์ บุตรหรือผู้มีส่วนได้เสียอื่นจะขอให้ศาลตั้งผู้อื่นแทนได้เมื่อมีเหตุสำคัญ กฎหมายมิได้กำหนดว่าเหตุใดเป็นเหตุสำคัญ ศาลพิจารณาเป็นรายกรณีว่าผู้ใดจะดูแลผู้ป่วยได้ประโยชน์กว่า ถ้าผู้ป่วยไม่มีคู่สมรส กฎหมายให้บิดามารดาเป็น เว้นแต่ศาลจะสั่งเป็นอย่างอื่น ในกรณีที่พบบ่อย คือพ่อหรือแม่ที่เป็นม่ายและสูงอายุ ศาลจะพิจารณาตั้งบุตรคนใดคนหนึ่งตามความเหมาะสม บุตรที่ไม่ได้รับแต่งตั้ง แม้จะดูแลพ่อแม่อยู่ ก็ไม่มีอำนาจจัดการบัญชีเงินฝากแทน พี่น้องที่ยังไม่ไว้ใจกันจึงควรตกลงก่อนยื่นว่าจะเสนอผู้ใด

• ใบรับรองแพทย์หรือรายงานความเห็นแพทย์ ที่ระบุโรค อาการ และความสามารถในการรับรู้ของผู้ป่วย
• บัตรประจำตัวประชาชนและทะเบียนบ้านของผู้ป่วยและของผู้ร้อง
• เอกสารแสดงความสัมพันธ์ เช่น ทะเบียนสมรส สูติบัตร หรือใบสำคัญการเปลี่ยนชื่อและชื่อสกุล
• หนังสือให้ความยินยอมของคู่สมรสและบุตรคนอื่น พร้อมสำเนาบัตรประจำตัวประชาชน ซึ่งช่วยให้การไต่สวนสั้นลง
• บัญชีทรัพย์สินของผู้ป่วยโดยสังเขป เช่น ที่ดิน บัญชีเงินฝาก หุ้น และรถยนต์

ผู้อนุบาลขายที่ดิน ถอนเงิน หรือจัดการหุ้นแทนได้แค่ไหน

ผู้อนุบาลเป็นผู้แทนโดยชอบธรรมของคนไร้ความสามารถ ใช้เงินได้ของผู้ป่วยเพื่อค่ารักษาพยาบาลและค่าครองชีพได้ตามสมควร และใช้สิทธิในทรัพย์สินแทนผู้ป่วยได้ แต่กิจการต่อไปนี้ต้องได้รับอนุญาตจากศาลก่อน

• ขาย ขายฝาก จำนอง หรือให้เช่าซื้อที่ดินและบ้าน
• ให้เช่าอสังหาริมทรัพย์เกินสามปี
• ให้กู้ยืมเงิน หรือนำทรัพย์สินไปค้ำประกันหนี้ของผู้อื่น
• ยกทรัพย์สินให้ผู้อื่นโดยเสน่หา
• ประนีประนอมยอมความ หรือมอบข้อพิพาทให้อนุญาโตตุลาการวินิจฉัย
• กิจการใดที่ผู้อนุบาล คู่สมรสของผู้อนุบาล หรือบุตรของผู้อนุบาล ได้ประโยชน์ขัดกับประโยชน์ของผู้ป่วย

กิจการที่ผู้อนุบาลได้ประโยชน์ขัดกับผู้ป่วย ถ้าทำไปโดยไม่ได้รับอนุญาตจากศาลเป็นโมฆะ ศาลฎีกาเคยวินิจฉัยว่า การที่ผู้อนุบาลแจ้งเปลี่ยนผู้รับประโยชน์ ในกรมธรรม์ประกันชีวิตของผู้ป่วยให้ตนเองเป็นผู้รับประโยชน์แต่ผู้เดียว โดยไม่ได้รับอนุญาตจากศาล เป็นโมฆะ

ถ้าคู่สมรสเป็นผู้อนุบาล คู่สมรสจัดการสินสมรสและสินส่วนตัวของผู้ป่วยได้แต่ผู้เดียว แต่การขาย จำนอง ให้เช่าเกินสามปี และเรื่องสำคัญกลุ่มเดียวกัน ยังต้องได้รับอนุญาตจากศาล ผู้อนุบาลที่มิใช่คู่สมรสต้องทำบัญชีทรัพย์สินของผู้ป่วยให้เสร็จภายในสามเดือน นับแต่วันที่ทราบคำสั่งตั้ง โดยมีพยานรับรองอย่างน้อยสองคน เมื่อผู้ป่วยถึงแก่ความตาย ความเป็นผู้อนุบาลสิ้นสุดลง ผู้อนุบาลต้องส่งมอบทรัพย์สินพร้อมบัญชีการจัดการให้ทายาทภายในหกเดือน จากนั้นจึงเข้าสู่ขั้นตอนตั้งผู้จัดการมรดก

ใบมอบอำนาจ พินัยกรรม และตำแหน่งกรรมการ ยังใช้ได้ไหมเมื่อเจ้าของป่วย

• ใบมอบอำนาจ สัญญาตัวแทนระงับลงเมื่อศาลสั่งให้ตัวการเป็นคนไร้ความสามารถ ผู้รับมอบอำนาจทำได้เพียงการที่จำเป็นเพื่อรักษาประโยชน์ของผู้ป่วยไว้ จนกว่าผู้อนุบาลจะเข้ามาจัดการ การจัดการทรัพย์สินต่อจากนั้นจึงต้องร้องขอให้ศาลตั้งผู้อนุบาล และถ้าจะขายหรือจำนองที่ดิน ผู้อนุบาลยังต้องขออนุญาตศาลอีกชั้นหนึ่ง
• ตำแหน่งกรรมการบริษัท กรรมการที่ตกเป็นคนไร้ความสามารถพ้นจากตำแหน่งทันที บริษัทต้องจดทะเบียนการเปลี่ยนแปลงกรรมการภายในสิบสี่วัน ถ้าผู้ป่วยเป็นกรรมการผู้มีอำนาจลงนามเพียงคนเดียว บริษัทจะไม่มีผู้ลงนามแทนได้จนกว่าจะแต่งตั้งกรรมการใหม่
• พินัยกรรม พินัยกรรมที่ทำขึ้นหลังศาลสั่งให้เป็นคนไร้ความสามารถเป็นโมฆะ ส่วนพินัยกรรมที่ทำก่อนศาลสั่ง จะเสียเปล่าก็ต่อเมื่อพิสูจน์ได้ว่าขณะทำ ผู้ทำจริตวิกลอยู่ ผู้ที่เริ่มมีอาการจึงควรทำพินัยกรรมโดยเร็ว และมีใบรับรองแพทย์เรื่องสติสัมปชัญญะในวันที่ทำประกอบไว้

ครอบครัวที่มีธุรกิจควรตรวจข้อบังคับและอำนาจกรรมการของบริษัทไว้ล่วงหน้า ให้มีกรรมการที่ลงนามแทนได้มากกว่าหนึ่งคน ก่อนที่ผู้ก่อตั้งจะป่วยจนตัดสินใจเองไม่ได้

พ่อแม่โอนที่ดินให้คนอื่นไปตอนป่วย ขอคืนได้ไหม

นิติกรรมที่ผู้ป่วยทำก่อนศาลมีคำสั่ง จะบอกล้างได้เมื่อพิสูจน์ได้ครบสองข้อ คือขณะทำนิติกรรมผู้ป่วยจริตวิกลอยู่ และอีกฝ่ายรู้ว่าผู้ป่วยวิกลจริต ส่วนนิติกรรมที่คนไร้ความสามารถทำเองหลังศาลมีคำสั่ง บอกล้างได้ทุกกรณี ผู้อนุบาลต้องบอกล้างภายในหนึ่งปีนับแต่วันที่ศาลตั้ง และไม่เกินสิบปีนับแต่วันที่ทำนิติกรรมนั้น

ศาลฎีกาเคยพิพากษาให้เพิกถอนการยกที่ดินให้ผู้อื่น ซึ่งผู้ป่วยทำในขณะที่สติสัมปชัญญะไม่สมบูรณ์ เมื่อผู้อนุบาลฟ้องภายในหนึ่งปีนับแต่ศาลตั้ง ที่ดินจึงกลับคืนเป็นของผู้ป่วย แต่ผู้ที่ขอคืนต้องพิสูจน์ให้ได้ครบทั้งสองข้อ ถ้าพิสูจน์ไม่ได้ว่าในวันนั้นผู้ป่วยจริตวิกลอยู่ หรือพิสูจน์ไม่ได้ว่าผู้รับโอนรู้ถึงอาการ นิติกรรมนั้นมีผลสมบูรณ์ การยื่นคำร้องทันทีที่แพทย์ยืนยันอาการ จึงปิดช่องการโอนทรัพย์ได้ดีกว่าการตามเอาคืนในภายหลัง

บทความนี้อธิบายหลักการโดยทั่วไป มิใช่ความเห็นทางกฎหมายต่อเรื่องของท่าน การเลือกระหว่างคนไร้ความสามารถกับคนเสมือนไร้ความสามารถ ขึ้นอยู่กับอาการตามความเห็นแพทย์และทรัพย์สินที่ต้องจัดการ ส่งข้อมูลอาการ รายชื่อญาติ และรายการทรัพย์สินเข้ามาได้ สำนักงานจะชี้แจงให้ว่าควรยื่นคำร้องแบบใดและต้องเตรียมเอกสารใดบ้าง