ไม่มีพินัยกรรม มรดกตกแก่ใครก่อนหลัง

เมื่อบุคคลถึงแก่ความตาย ทรัพย์สินและหนี้สินของผู้นั้นตกทอดแก่ทายาททันทีในวันที่ตาย โดยไม่ต้องรอคำสั่งศาล สิ่งที่ต้องรอคำสั่งศาลคืออำนาจในการจัดการทรัพย์ เช่น การถอนเงินจากธนาคารหรือการจดทะเบียนโอนที่ดิน ทายาทจึงมีสิทธิตั้งแต่วันแรก แต่ยังใช้สิทธินั้นกับบุคคลภายนอกไม่ได้จนกว่าจะมีผู้จัดการมรดก

ถ้าเจ้ามรดกทำพินัยกรรมไว้ ให้เป็นไปตามพินัยกรรมนั้นเป็นอันดับแรก ส่วนทรัพย์ที่พินัยกรรมมิได้กำหนดไว้ และกรณีที่ไม่มีพินัยกรรมเลย ให้แบ่งตามลำดับทายาทโดยธรรมที่กฎหมายวางไว้ ลำดับนี้เป็นเรื่องเคร่งครัด ความสนิทสนม การดูแลยามเจ็บป่วย หรือคำสั่งเสียด้วยวาจา ไม่มีผลเปลี่ยนลำดับและไม่มีผลเพิ่มส่วนแบ่งให้ผู้ใด

ลำดับทายาทโดยธรรมหกลำดับ

• ลำดับที่หนึ่ง ผู้สืบสันดาน คือบุตร รวมทั้งหลานหรือเหลนที่เข้ารับมรดกแทนที่บุตรซึ่งถึงแก่ความตายไปก่อน
• ลำดับที่สอง บิดามารดา
• ลำดับที่สาม พี่น้องร่วมบิดามารดาเดียวกัน
• ลำดับที่สี่ พี่น้องร่วมบิดาหรือร่วมมารดาเดียวกัน
• ลำดับที่ห้า ปู่ ย่า ตา ยาย
• ลำดับที่หก ลุง ป้า น้า อา

หลักคือทายาทลำดับต้นตัดทายาทลำดับถัดไปทั้งหมด ถ้าเจ้ามรดกมีบุตรอยู่ พี่น้องของเจ้ามรดกไม่ได้รับเลย ข้อยกเว้นมีข้อเดียว คือเมื่อมีทายาทลำดับที่หนึ่ง บิดามารดายังคงได้รับส่วนแบ่งด้วย โดยได้ส่วนเสมือนเป็นทายาทชั้นบุตรอีกคนหนึ่ง ส่วนทายาทที่อยู่ในลำดับเดียวกันย่อมได้รับส่วนแบ่งเท่ากัน

ส่วนของคู่สมรสที่ยังมีชีวิตอยู่

คู่สมรสที่ยังมีชีวิตอยู่เป็นทายาทโดยธรรมเสมอ และได้รับสองทาง ทางแรกคือส่วนแบ่งสินสมรสของตนเอง ซึ่งต้องแยกออกมาก่อน และมิใช่ทรัพย์มรดก ทางที่สองคือส่วนแบ่งในกองมรดกร่วมกับทายาทลำดับอื่น จำนวนที่ได้ขึ้นอยู่กับว่ามีทายาทลำดับใดเหลืออยู่ เรื่องการแยกสินสมรสออกจากสินส่วนตัวอธิบายไว้ในบทความเรื่องสินสมรส

• ถ้ามีผู้สืบสันดาน คู่สมรสได้ส่วนแบ่งเสมือนเป็นทายาทชั้นบุตรอีกคนหนึ่ง
• ถ้าไม่มีผู้สืบสันดาน แต่มีบิดามารดา หรือมีพี่น้องร่วมบิดามารดาเดียวกัน คู่สมรสได้กึ่งหนึ่งของกองมรดก
• ถ้าเหลือเพียงทายาทลำดับที่สี่ถึงลำดับที่หก คู่สมรสได้สองในสามของกองมรดก
• ถ้าไม่มีทายาทลำดับใดเหลืออยู่เลย คู่สมรสได้ทั้งหมด

คู่สมรสในที่นี้หมายถึงผู้ที่จดทะเบียนสมรสตามกฎหมายเท่านั้น การอยู่กินฉันคู่สมรสโดยไม่จดทะเบียน ไม่ว่าจะเป็นเวลานานเพียงใด ไม่ทำให้เกิดสิทธิรับมรดกในฐานะทายาทโดยธรรม อนึ่ง นับแต่วันที่ 23 มกราคม 2568 การจดทะเบียนสมรสทำได้ระหว่างบุคคลสองคนโดยไม่จำกัดเพศ คู่สมรสที่จดทะเบียนแล้วทุกคู่จึงมีสิทธิรับมรดกเท่าเทียมกัน

บุตรบุญธรรม บุตรนอกสมรส และหนี้ของเจ้ามรดก

• บุตรบุญธรรมที่จดทะเบียนรับเป็นบุตรบุญธรรมแล้ว มีสิทธิรับมรดกของผู้รับบุตรบุญธรรมเช่นเดียวกับบุตร แต่ผู้รับบุตรบุญธรรมไม่มีสิทธิรับมรดกของบุตรบุญธรรมในฐานะทายาทโดยธรรม
• บุตรที่บิดามิได้จดทะเบียนสมรสกับมารดา มีสิทธิรับมรดกของบิดาได้ ถ้าบิดาได้รับรองแล้วตามพฤติการณ์ เช่น เป็นผู้แจ้งเกิด ให้ใช้ชื่อสกุล หรือส่งเสียเลี้ยงดูโดยเปิดเผย
• หนี้สินตกทอดไปพร้อมกับทรัพย์สิน แต่ทายาทไม่ต้องรับผิดเกินกว่าทรัพย์มรดกที่ตกทอดแก่ตน เจ้าหนี้จึงบังคับเอาจากทรัพย์ส่วนตัวของทายาทไม่ได้
• ถ้าไม่มีทายาทและไม่มีพินัยกรรม ทรัพย์มรดกตกเป็นของแผ่นดิน

อีกเรื่องที่ทำให้เข้าใจผิดกันบ่อย คือเงินบางประเภทมิใช่ทรัพย์มรดก เช่น เงินตามกรมธรรม์ประกันชีวิตที่ระบุผู้รับประโยชน์ไว้ ซึ่งตกแก่ผู้รับประโยชน์โดยตรง และเงินที่ระเบียบของกองทุนหรือของนายจ้างกำหนดผู้รับไว้เป็นการเฉพาะ เงินเหล่านี้ไม่นำมาแบ่งตามลำดับทายาท จึงควรตรวจเอกสารของแต่ละรายการเสียก่อน

กำหนดเวลาที่ต้องระวัง

คดีมรดกมีอายุความสั้นกว่าที่หลายคนคาดไว้ ทายาทที่ถูกกีดกันหรือไม่ได้รับส่วนแบ่ง ต้องฟ้องเรียกร้องภายในหนึ่งปีนับแต่วันที่ทราบ หรือควรได้ทราบถึงความตายของเจ้ามรดก และไม่เกินสิบปีนับแต่วันที่เจ้ามรดกถึงแก่ความตาย เว้นแต่ทรัพย์มรดกยังมิได้แบ่งกัน และมีทายาทอื่นหรือผู้จัดการมรดกครอบครองไว้แทน ซึ่งทายาทฟ้องขอแบ่งได้แม้พ้นกำหนดดังกล่าว ส่วนเจ้าหนี้ของกองมรดกก็มีกำหนดหนึ่งปีเช่นกัน นับแต่วันที่ทราบถึงความตายของลูกหนี้

ขั้นตอนต่อไปหลังจากทราบแล้วว่าใครเป็นทายาทบ้าง คือการตั้งผู้จัดการมรดกเพื่อรวบรวมทรัพย์ ชำระหนี้ แล้วจึงแบ่งปันให้ถูกต้องตามส่วน ศาลที่ต้องยื่นคำร้อง เอกสารที่ใช้ และกรอบเวลาที่ต้องเตรียม อธิบายไว้ในบทความเรื่องการตั้งผู้จัดการมรดก

บทความนี้อธิบายหลักการโดยทั่วไป มิใช่ความเห็นทางกฎหมายต่อเรื่องของท่าน ส่วนแบ่งที่แท้จริงขึ้นอยู่กับจำนวนทายาทที่มีชีวิตอยู่ในวันที่เจ้ามรดกตาย สถานะของบุตรแต่ละคน และทรัพย์ที่เป็นสินสมรส ส่งผังเครือญาติและรายการทรัพย์เข้ามาได้ สำนักงานจะชี้แจงให้ว่าผู้ใดเป็นทายาทและได้รับส่วนแบ่งเท่าใด